رستم صابری فر

عوامل تاثیرگذاربرشهرسازی درایران:

درزمانه ای گذشته درمکان یابی ویااحداث شهرها عوامل زیرتعیین کننده بودند:

عوامل محیطی-عوامل جغرافیایی،دفاعی،سیاسی،اقتصادی،اجتماعی وفرهنگی .

تاثیرعوامل محیطی ودفاعی درگذشته درمکان یابی واحداث شهرها
بیشترازامروزبوده است.

البته اکنون هم شهرهادرکناریامرکزحوزه های کشاورزی فعال
ساخته می شود.

باتوسعه فناوری های روزوتجهیزات مدرن امروزه عوامل محیطی
ودفاعی درتعیین مکان احداث شهرها امروزه تاثیرکمتری دارند.

ویژگی های کلی شهرسازی عبارتنداز:

1-توجه به عامل دفاعی وتامین امنیت

دراحداث شهرهاوتوسعه آن ،توان دفاعی دربرابرحملات داخلی
وخارجی نقش تعیین کننده ای دارد.

عوامل تهدیدکننده امنیت شهرها عبارتنداز:

الف- عوامل خارجی ، قدرت های رقیب ایران:

موقعیت جغرافیایی ایران چهاربخش دارد:

-دریای خزر درشمال

-دریای عمان وخلیج فارس درجنوب

-بین النهرین واراضی پست درغرب

-دشت های نسبتا همواربلوچستان وسیستان درشرق

درمناطق غربی وشرقی ایران قدرت های سیاسی ونظامی قوی
بوجودآمدندکه برای اهداف توسعه طلبی خودبایدازفلات ایران می گذشتند.

تغییرپایتخت ها نیزازدوران باستان تا دوره های اخیر به علت
اهداف دفاعی بوده است.

دردوره هخامنشیان تاساسانیان ودوره صفویه پایتخت ازاردبیل
به تبریز وبه قزوین واصفهان منتقل شد.

دردوره قاجارانتخاب تهران به عنوان پایتخت به وسیله
آغامحمدخان باملاحظات دفاعی وامنیتی بوده است.

بنابراین درکشوری مثل ایران که درمعرض یورش بیگانگان بوده
ومی باشد توجه به عوامل دفاعی وامنیتی درشهرسازی ازاصول اولیه واساسی انتخاب مکان شهرها
باید باشد.

ب- عوامل داخلی ،ایلات وعشایرکوچنده:

نقش جوامع کوچنده شامل ایلات وعشایردرشکل گیری شهرها
بسیارمهم ودرخورتوجه است.

جوامع کوچنده دربرابرجوامع یکجانشین یعنی شهری وروستایی
قرارداشتند.

عادات ورفتار،فرهنگ واقتصاد ومناسبات اجتماعی بین این دوقشربسیارمتفاوت
بودتاحدی که نظام زیست ومعیشت یکجانشینان ماهیت دفاعی وازکوج نشینان ماهیت تهاجمی
داشت.

جوامع عشایروایلات برای تامین منابع معیشتی خوددائمادرکوچ
بین ییلاق وقشلاق بودندوجوامع یکجانشین برای تامین مایحتاج خویش ثابت بوده منایعی
مثل مزرعه وباغ ومغازه وکارگاه داشتند.

اگرمنافع کوچ نشینان تامین نمی شدگاهی به غارت منابع
یکجانشینان مبادرت می کردندبه همین منظوردراطراف شهرها برج وبارو وحصاراحداث می
گردید.یکی ازدلایل ساخت کوچه های تنگ وبن بست در شهرهاعملکرددفاعی آنهابوده است.

احداث برج وبارو وحصاردراطراف شهرها وساخت
دروازه ها علاوه براهداف دفاعی کاربردهای دیگری به این شرح داشته است:

*جوامعی شهری راازحمله حیوانات وحشی حفاظت می
کرده است.

*ازطریق دروازه امکان کنترل ورودی وخروجی
افرادبیگانه فراهم می شده است.

*ورودوخروج کاروان های تجاری واهمیت تجاری
شهرارزیابی می شده است.

*راه ورودراهزنان وغارتگران به شهررامی بسته
است.

دروازه های شهرهنگام غروب آفتاب شب تاصبح
روزبعدبسته بوده وکسانی که بعدازغروب پشت درب می رسیدندبایدتاصبح پشت درب

 می ماندند.(شهری،1368)

ارک یاکهندژ تنها محله ای بودکه دردرون حصارهای
شهر باحصارهای دومی ازسایرمحله ها جدامی شد.(سلطان زاده،67:1367کیانی ،241:1374)
بهترین الگوی شهرسازی سنتی ایران ارک قدیم بم بود.

2-تاکیدبروجودمنابع آب مطمئن

درگذشته مثل امروز آب نقش تعیین کننده ای
دراستقراروتوسعه شهری داشته است. وشهرهایی بودندکه براثربی آب وازبین رفتن منابع
تامین آب ویران می شدند. شهرتاریخی سیراف درجنوب ایران (سمسار،1357)

اهمیت آب 
درحیات وشکوفایی جوامع بشری تاحدی است که ویت فوگل تمدن های مشرق زمین رابه
وجودآن بسته می داند.و تمئن های آن رابه تمدن آبی یاجوامع بسته به آب تعبیرمی
کند(کاتوزیان،63:1368)

یوجویچ وضعیت هرتمدنی راباجایگاه وسهم زیرساخت
های مربوط به آب آن تمدن قابل اندازه گیری می داند(پاپلی یزدی،68:1382)

سیرتمدن مدنیت،ازجمله شهرنشینی به شدت به آب
وابسته است.

درمنابع متعددتاریخی براهمیت آب ونقش آن درمکان
یابی یاتوسعه شهری تاکید فراوان شده است.چون امکان انتقال آب هرازبه محل اولیه
شهرآمل وجودنداشت،محل احداث شهرتغییرکرد.(نهچیری،22:1370)

عضدالدوله برای تامین آب نهری باهزینه گزاف برای
تامین آب مردم احداث کرد.(سلطان زاده،201:1367)

وابستگی شهرهابه منابع آب نه تنها به علت
نیازشهرنشینان بوده بلکه کشاورزی اهالی بیشتردراطراف شهرها قرارداشته است.

اهمیت همجواری شهروفعالیت کشاورزی برای مبادله
مازادتولیدات کشاورزی دربازارآن بود.

روابط بین شهروآب ازدوجنبه اهمیت دارد:

الف- نیازمستقیم شهربه آب برای مصارف شهری

ب- نیازغیرمستقیم شهرنشینان به آب برای آبیاری
مزارع حاشیه شهرها

آب علاوه برنحوه مکان یابی شهروتوزیع فضایی آن
درچگونگی شکل گیری شهرنقش داشته ماننداصفهان که دردوطرف زاینده رود رشد طولی
شهرراسبب شده است. تقسیمات محله های داخلی براساس مادیها صورت گرفته است.

دربیشترشهرهای ایران آب قناب به عنوان تنها منبع
تامین کننده آب شهربودوازطریق کانالهایی تمام شهرراپوشش می داده لذاشبکه آبراهه
های شهرازمحورهای شهرهای سنتی به حساب می آید.(پوراحمد،155:1370)

شهرهادرمناطق خشک برای حفظ آب ،آب انبارهای
عمومی داشتندوهرمحله ای باتوجه به وسعت وجمعیت خودآب انبارمی ساختند.

یکی ازمشخصه های شهرهای مناطق خشک آب انبار
است.

3-تاکیدبررعایت جدایی گزینی عملکردی واجتماعی

ازویژگی کلی شهرسازی دوره های مختلف
تاکیدبرانواع جدایی گزینی هابود.

دردوره ساسانیان شهرها متناسب بامنزلت اقتصادی واجتماعی
شهروندان به محله های مختلف تقسیم می شد.(سلطان زاده،1367)

حتی دردوره  اسلامی
براساس باورهای دینی ،محله های مسلمانان وغیرمسلمانان بوجودآمدند.وجودمحله های
یهودی نشین در یزدواصفهان،محله مسیحیان درجلفای اصفهان،محله زرتشتیان دریزدوکرمان
وبم نمونه هایی ازجدایی گزینی هاست.

شکل دیگرجدایی گزینی درایران برمبنای سیاسی بوده که به
جدایی قومی معروف است.

اما مهمترین شاخص جدایی گزینی ازدید برنامه
ریزان شهری براساس شاخص عملکردی بوده است که بدین شرح اند:

*ارک یا کنهدژ : محل استقرارحکومت ودیوان خانه (عوامل
اجرایی) دولت بادیواری ازبقیه جدامی شد.

*شارستان : محل سکونت مردم بودداردای محله های مختلف

*بازارومرکزفعالیت های تجاری وکارگاهی وکاروانسراها ومساجد

ربض :زمین های حاشیه ای که دردرون حصاری شامل مزارع وباغات
بود.

4-تاکیدبرپایتخت ها

درشهرسازی ایران ، توجه به پایتخت ها به منزله
عامل توسعه ویژه جایگاه خاصی داشت.

طی قرون 10و13 هجری .ق 
تنها پایتخت ها رونق داشتندوبقیه شهرهابه حال خودرهابودند.(اهلرز،177:1375)

درتاریخ ایران ،پایتخت ها مرکزنوآوری ،انباشت سرمایه،تجمع
قدرت ومرکزخلاقیت های اجتماعی ،اقتصادی وفرهنگی بوده است.

استقرارنخستین موسسات تمدنی درتهران نشان از اهمیت پایتخت
درایران دارد.

امروزه باوجود تغییرجهت سرمایه گذاری ها ی دولتی ازپایتخت
به سایرمناطق کشور،بازهم تهران پررونق ترین شهرکشوراست(وزارت مسکن وشهرسازی
وشهرداری،4:1386)

5-رعایت اصول کلی درساخت شبکه گذرگاهی

درگذشته احداث شبکه های گذرگاهی تابع این اصول بود:

-راههای اصلی کاروان رو 
پس ازورود مستقیما به بازارشهرختم می شد این قانونمندی هنوزهم درشهرهایی
مثل تهران،اصفهان،مشهد،شیراز و.....

می توان مشاهده کرد.

-محدودبودن راههای دسترسی به ارک وکهندژ به علت رعایت اصول
امنیتی وایمنی.

- بسنده کردن به کوچه های تنگ وباریک وپرهیز ازاحداث خیابان
های وسیع به علت ملاحظات دفاعی

-استفاده کردن ازکوچه های بن بست وپرپیچ وخم به علت ملاحظات
دفاعی ومسدودکردن آن درزمان شیوع بیماری های واگیردار

-احداث راههای زیرزمینی یامخفی برای گریز ازشهردرمواقه بحرانی

-احداث گذرگاههای مسقف درشهرهای گرمسیری یاپرباران

* کیفیت وعرض راههای ارتباطی درون شهری
باعملکردوجایگاه آن دربدنه شهری ارتباط مستقیم داشت به نحوی که شبکه های اصلی
حدود4تا5متر،شبکه های درجه دوم 2تا3متر ، وکوچه های فرعی وکوچه باغها وبن بست ها
5/1 متروکمترعرض داشتند.(گرنی،32:1375)

6-رعایت بعضی گذرگاه های مسقف درشهرهای مناطق
گرمسیری یاپرباران

بادرنظرگرفتن شرایط آب وهوایی وجغرافیایی هرمنطقه ، شهرسازی
ومعماری ویژگی های خاص خودراداشت.

شهرهای واقع درنواحی ساحلی دریای خزر به علت داشتن عوامل
دفاعی طبیعی مانندجنگل ،رودخانه،دریا،تالاب واراضی باتلاقی شهرها فاقدحصاروبرج
وبارو بودندوعموما به صورت شهرهای بازساخته می شدند.

درنواحی پایکوهی داخل فلات ایران ودشت ها ی داخلی ،ساخت
شهرها همیشه بااحداث حصاروبرج وبارو  بوده
است.

درمصالح ساختمانی نواحی جنگلی شمال وغرب ایران بیشترازچوب
ونواحی دیگرازگل وکاهگل باترکیبی ازچوب وسنگ استفاده می شود.

شکل سقف درنواحی پرباران شیب داروشیروانی،درنواحی گرمسیربه
صورت طاقی ودرسایر مناطق مسطح بود.

 تاثیرات باورهای
دینی درساخت شهرها اهمیت فراوانی دارد.دردوران قبل ازاسلام ،شهرها به تبعیت ازچهارجهت
اصلی وباچهاردروازه به چهاربخش تقسیم می شدند.بناهای مذهبی دردوره قبل وبعدازاسلام
برجستگی ونمودخاصی داشته است.(سلطان طاده،79:1374)

تاپیش ازقرن ششم ه.ق مجموعه آرامگاهی شیعی از جمله حرم رضوی
درمشهدوحرم حضرت معصومه (ع) به صورت امروزه نبودوبنای مقبره گونه داشتند.

مجموعه های آرامگاهی دردوره سلجوقی،ایلخانی وتیموریان
بیشتربرای شاهان یاافرادحکومتی وصوفیان وعارفان بزرگ ساخته می شد.

اقدامات عمرانی والحاقی برای مجموعه های ائمه معصومین
وشخصیت های مهم شیعه طی دوره صفویان وقاجاریه صورت پذیرفته است.

اوج ساخت این مجموعه هادردوره ایلخانیان مغول باعنوان ابواب
البر بوده است.(حسینی،23:1388)

ساخت دهلیزهادرورودی خانه های دزفول ،زیرزمین وسرداب
درمناطق خشک وسردسیر،بادگیر،حوض آب دروسط حیاط،گذرگاه های سرپوشیده

وهدایت آبهای سطحی به خانه ها ازشگردهای معماری وشهرسازی
بود.

عده ای معتقدند شکل شهرهای ایران متاثرازدو عوامل است:

- ساختارفرهنگی ،اجتماعی واقتصادی              
-  شرایط نظم دهنده آب وهوایی
دراقلیم گرم وخشک

درطبقه بندی معماری بومی ئرمناطق مختلف ایران توسط مهدی
زاده وطباطبایی 1387ایران به چهارمنطقه جغرافیایی تقسیم می شود:

-کرانه های جنوبی دریای مازندران

- کرانه های سمالی خلیج فارس ودریای عمان

-نواحی کوهستانی ومرتفع فلات ایران

-دشت های داخلی فلات ایران

معماری وشهرسازی ایران دردوره پهلوی متاثرازعناصراروپایی
بود،درساخت بناهای دیوان سالاری دوره پهلوی ستون ها عمودی ،پایه ها،پنجره ها

ازمعماری دوره هخامنشی وساسانی الهام گرفته است.

احداث خیابان های عریض به شکل بلواردردوره صفویه درچهارباغ
صورت گرفته بود واروپائیان باالگوبرداری ازچهارباغ آن رامجددا طراحی کردند

وبه عنوان دستاوردخودشان به ماتحویل دادند.

نخستین اقدامات درزمینه شهرسازی جدید:

1-اقدامات زمان قاجاریه

انتخاب تهران به عنوان پایتخت ایران نقطه عطف
تاریخ توسعه شهری وشهرسازی است.

آغامحمدخان به دلایل متعددسیاسی ،نظامی،اقتصادی درسال 1193ق
1788م تهران راپایتخت خودکرد.

محمدشاه قاجارهم بااحداث نهرآب کرج وانتقال آب به تهران
زمینه توسعه محلات جدید مجیدیه،عباس آبادو...رافراهم کرد.

باتاکیدبرویژگیهای سنتی یعنی پایتخت محوری،نخستین تحولات
درزمینه های شهرسازی دردوره ناصرالدین شاه انجام شد.

او باسفرهای خودبه اروپا تحت تاثیرنوگرایی اروپاییان درهمه
زمینه هاقرارگرفت.

وی درآرزوی رسیدن به تمدن غربی بود.باتخریب برج
وحصاروبارویهای قدیمی واحداث دروازه های جدید مساحت شهررااز 3 کیلومترمربه به 19
رساندودوازده دروازه شامل شمیرانفدولت،یوسف آباد،باغشاه،غار،دولاب،دوشان تپه و....

محدوده تهران جدید راشکل دادندوتهران که دارالخلافه ناصری
نام گرفت.(حبیبی واهری،7:1387)

شاخص تریم خیابان دوره ناصری خیابان لاله زارتهران است که
به سبک خیابان های اروپایی شانزه لیزه طزاحی شد.

این خیابان با تاسیسات جدید مانندسنگ فرش ،واگن اسبی،چراغ
گاز ،پارک وباغ وحش و....احداث شده بود.

باوروداولین اتومبیل به ایران به وسیله مظفرالدین شاه ضرورت
تعریض وتجهیزخیابان های شهری بیشترشد.

بدلایل ذیل حکومت قاجارنتوانست ازفرصت های
جدید بهره ببرد:

قاجارمنشا ایلاتی داشتندوروحیه چادرنشینی باعث می
شدناصرالدین شاه مدتی درتابستان ها درچادربه سربرد

حکومت قاجارسنتی بودوتمایل به نوگرایی نشان نمی داد

بدنه حکومت قاجارهراندیشه جدیدی رابرای خودخطر می
دیدندوازتماس ایرانیان بااروپاییان می ترسیدند.

روحیه سنتی خرافه پرستی ،فقزعلمی ،محافظه کاری وسطح پایین بینش
سیاسی حضورشخصیتی چون امیرکبیررانتوانست تحمل کندواورابه قتل رساندند.

تضادمیان حکومت ومردم مهمترین عاملی بودکه دردوران مشروطیت
تجلی یافت.

امضای فرمان
مشروطه در1285 توسط مظفرالدین شاه درحقیقت حکم انقراض قاجاریه بود.

2-اقدامات دوره پهلوی اول

انقلاب مشروطه وتاثیرآن برتصمیم گیری های دوره
پهلوی:

توسعه شهرنشینی درایران بدون در نظر گرفتن نقش انقلاب
مشروطه ممکن نیست.عوامل وعناصر برخاسته ازانقلاب مشروطه نقش تعیین کننده ای در جهت
گیری و شتاب توسعه شهری داشتند.انقلاب مشروطه به عنوان رخداد مهم اجتماعی وسیاسی
در منابع تاریخی ایران مطرح است.انقلاب مشروطه وپیامدهای آن در هدایت وجهتگیری
توسعه شهری بیشتر ازدیگر عوامل تاثیر داشته است.

مشروطیت مهمترین چالش اجتماعی درتاریخ معاثر ایران به شمار
میرود و نقطه اصلی آن تاسیس دارالفنون 1230 واعزام نخستین گروه دانشجویان به خارج
برای تحصیل.

امیرکبیر علل شکست ایران از روسها و قراردادهای ترکمنچای
وگلستان را متوجه شد و نتیجه آن را نبود ابزارهای جدید جنگی سربازان ایرانی
میدانست به همین خاطر برای جبران ندانم کاری های حکومت قاجار و برطزف کردن تحقیر
ملت ایران برای دست یابی به علوم جدید اقدام به احداث دارالفنون کرد.

شرط اصلی تحقق خواسته های وی محدودکردن قدرت استبدادی قاجار
بود این خواسته ها در تاریخ ایران با عنوان انقلاب مشروطه به ثبت رسید.

ویژگی های مهم انقلاب مشروطه که بر روند
شهرنشینی تاثیر گذاشته عبارت انداز:

-انقلاب مشروطه انقلابی شهری بود و بردار آن را
عناصر شهری تشکیل میدادند

-مخالفان انقلاب مشروطه قاجار و سران ایلات و
زمین داران حک.متی بودند ک پایگاه خود را درجوامع روستایی و عشایری میدیدند

-سه نیروی مهم رهبری کننده اعتراض های مردمی
روحانیون،روشنفکران و بازاریان همه شهری بودند وباوجود تضاد فکری که باهم داشتند
بسیار منسجم و هماهنگ عمل کردند

-عناصر شهری دنباله رو این سه نیروی هدایت کننده
انقلاب مشروطیت بودند

-خواسته های اقتصادی انقلاب مشروطیت یعنی پیوند
با بازارهای جهانی بود

-تامین امنیت ومشارکت مردم درحکومت باتجربیات
کشورهای صنعتی منطبق شد تا بتواند از طریق دولت مرکزی به قدرت های طایفه ای خاتمه
دهد

-اداره جامعه و اقتصاد کشور تضمین کننده رونق
بازرگانی و توسعه مناسبات سیاسی باکشورها برای تامین امنیت اقتصادی بود

-عناصر شهری جدید جایگزین عناصر شهری سنتی شدند
و باعث تعامل میان ایران و کشورهای صنعتی شدند

-قوانینی که توسط مجلس شورای ملی تصویب شد
نیازهای قانونی شهروندان را مرتفع میساخت

-ترکیب نمایندگان مجلس نشان داد که رهبران سه
گروه نفوذ بسیاری دارند

-اهداف انقلاب مشروطه به سازمان اداری کارامدی
نیاز داشت لذا باعث حذف حکومت قاجار و جاگزینی نظام دیوان سالاری جدید شد

دستاوردهای انقلاب مشروطه جوامع شهری را بیشتر
از روستایی و کوچنده متاثر ساخت

 خلاصه اینکه انقلاب مشروطه انقلابی
شهرمحور و شهرمدار بود

اقدامات حکومت رضاشاه برای تامین منافع
شهرنشینان عبارت بودند از:

-سرکوب ایلات و عشایر به عنوان تحدیدکنندگان
اصلی شهرها و برقراری امنیت راه ها

-یک جا نشین کردن ایلات کوچنده برای کنترل آنها

-ایجاد ارتش منظم برای برقراری امنیت

-تاسیس ژاندارمری در نقاط دور افتاده روستایی

-احداث راه ها و پل ها و توسعه نهادهای مدنی
برای توسعه مناسبات اقتصادی و.....در کشور

-جایگزین کردن مدیران بانام استاندار و فرماندار
به جای شاهزادگان و کارگذاران حکومت قاجاری

-ایجاد نظام دیوان سالاری برای برقراری ارتباط
مستقیم بادولت مرکزی

-سرمایه گذاری دولت در بخش های مختلف صنعتی
و.....

-نطام مند کردن درآمدها وهزینه های دولت

-توسعه آموزش عمومی و آموزش عالی برای تربیت
نیروی انساتی ماهر

-کاهش نفوذ سنتگرایان در تصمیم گیری های کلان
کشور

-ایجاد شهرداری ها برای مدیریت شهری در کشور

اصلاح شبکه گذرگاهی شهرها

باافزایش استفاده از اتوموبیل برای رفتامدهای
درون وبین شهری،بهسازی وگسترش شبکه های گذرگاهی شبکه های گذرگاهی ضرورت
یافت.ازجمله اقدامات اساسی که درشهرهای ایران در دوره رضاشاه انجام گرفت،احداث
خیابان های اصلی و عبور آنها از بافت های قدیمی بود.

احداث خیابان نمادی از نوگرایی بود که درآن از
شیوه شهرستزی هوسمان در دهه 1920اروپا الهام گرفته شده بود.طرح اصلاح شبکه گذرگاهی
ابتدا برای تهران وسپس برخی شهرها تهیه وبه اجرا گذاشه شد،بدین منظور در سال
1309اولین نقشه تغییرات شهری به نام نقشه خیابان ها تهیه وتاسال1313در سطح شهر
اجرا گردید.

برای اجرای اصلاح شبکه گذرگاهی ابزارقانونی
لازم فراهم شد که عبارت بودند از:

تصویب قانون بلدیه بوسیله مجلس درسال1309،تصویب
قانون تملک بناهای واقع در مسیر و همچنین قوانینی مانند قانون تعریض و توسعه معابر
در سال 1320.

با تصویب این قوانین دولت برای مداخله در شکل
دهی فضاهای شهری اختیار بدست آورد وبااحداث خیابان ها ومیادین وساختمان های اداری
وتجاری،سازمان فضایی و کالبئی شهرها چهره ای جدید به خود گرفت و نظام وسازمان های
محله ای به تدریج ازهم پاشید.

توسعه فضایی جدید باطرح و نقشه های مهندسی و
غالبا شبکه دسترسی شطرنجی یا چلیپایی درمقابل بافت های قدیم باشبکه غیر هندسی و
نامنظم قرارگرفت.

احداث خیابان های جدید برعملکرد بازار که عموما
در مرکز یا بافت قدیم شهرها قرار داشت آثار متفاوتی گذاشت.دربعضی شهرها مانند
اردبیل،شیراز وتبریز عبور خیابان اصلی از بدنه بازار،کالبد آن را جداکرد.

برخی از دست اندرکاران مسایل برنامه ریزی شهری
معتقدند که اجرای طرح اصلاح شبکه گذرگاهی عملکردهای بازار را مختل کرد و آنرا به
انزوا کشاند.اما واقعیت این است که احداث مغازه های ویترینی درکنار خیابان های
اصلی فعالیت بازار را از نظر حوزه عملکرد جغرافیایی آن وسعت بخشید.

تنها تاثیر منفی که شاید بتوان از آن
یادکرد،کاهش خرده فروشی دربازار بود که قسمتی ازآن به مغازه های ویترینی انتقال
یافت.

گروهی معتقدند با تخریب حصارها، دروازه ها و برج
و بارو های قدیمی شهرها یا پرکردن خندق های حاشیه آنها عناصر زیبایی شناسی شهری که
نماد هایی از هنر و ذوق زمانه خود را به نمایش میگذاشتندریا،ازبین رفتند.به همین
دلیل این اقدام را امری نکوهیده تعبییر کرده وآنرا نوعی بی توجی به هویت تاریخی و ملی
شهرها به شمار آورده اند که قربانی رود نوگرایی شهرهاشد.در تایید این مدعا به
دروازه شهرهای قزوین وسمنان که از تخریب مصون مانده و ارزش تاریخی دارد استناد
میکنند.باوجود این بسیاری ازبناهای ساخته شده در دوران رضاشاه باالهام ازمعماری
دوران باستان بویژه تخت جمشید و تیسفون ساخته شده اند که ارزش زیبایی شناسی آنها
هنوز مورد تعید است.

گروهی دیگر تخریب حصارها برج وبارو ها و دروازه
ها را امری ضروری و متناسب با نیازهای زمان تعبیر کرده ومعتقدند که دیوار های بلند
کاهگلی ساخته شده دردوران قاجار وبرج ها وبارو های مستقر بر آنها و همچنین خندق
های حفاظتی شهر ها فتقد هرگونه عناصر زیبایی شناختی بوده.

واقعیت این است که تخریب حصارها و دروازه های
شهرها به دلایل دیگری انجام گرفت که اهم آنها عبارت انداز:

1-نشان دادن موفقیت آمیز بودن سیاست های نظامی
در تامین امنیت شهرها

2- توزیع و انتقال سرریز جمعیتی شعر ها به حوزه
های اطراف حصارها

3- احداث محله های جدید باشیزه شهرسازی وشبکه
گذرگاهی هندسی و منظم در اطراف شهرها برای طبقات مرفه یا اقشار متوسط

4- پیشگیری از سوداگری زمین و مسکن و افزایش
قیمت  آن از طریق افزایش عرضه و ارایه عرصه
های جدید برای ساخت وساز

5- ارایه جذابیت بیشتر شهرها از طریق تجهیز آنها
به زیرساخت های شهری

6- توسعه فضایی شهرها در سطح و پیشگیری از تراکم
غیر ضروری در محله های قدیمی

7- حذف موانع فیزیکی دست ساز برای توسعه شهرها
که تا آن روز بهانه اصلی برای ساخت وساز در خارج از حصارها به شمار می رفت

براین اساس تخریب برج وباروها وحصارها رامی توان
اقدام مهمی برای توسعه شهری دراراضی پیرامون دانست.

البته بهتراین است ضمن ساماندهی شهرها،بناهای
باارزش برای هویت بخشی شهرها نیز حفظ شوند.

ساخت بناهای عمومی برای استقراردیوان سالاری
جدید

نظا م دیوان سالاری جدید برای ادای وظایف خودبه
فضاهای متناسب نیازداشت

ساخت بناهای عمومی دیوان سالاری جدید درتهران
مانندساختمان های وزارت دادگستری ،دارایی،دانشگاه تهران،بانک ملی و...چهره
شهررادرمدتی کوتاه تغییرداد.تمرکزبناها ی دیوان سالاری دراطراف میادین اصلی شهرمثل
رشت،تبریز واصفهان وارتباط خیابان های اصلی بااین میادین،پیوندی عملکردی میان
اجزای جدید شهرهابوجودآورد.

ساختمان های دولتی درست درمیان پررفت وآمدترین
نقاط شهری مخصوصا میادین شهرساخته شدند که این پیام ها راباخودداشتند:

-اقتداروانسجام نظام دیوان سالاری جدیدرابه نمایش می گذاشت

-نشان دهنده رابطه نزدیک دولت ومردم بود.

-دسترسی مردم به کارگزاران دولت راآسان می کرد.

-اختصاص بودجه عمومی واعتبارات دولتی برای ساخت ساختمان های
عمومی ودولتی هم تغییرحکومت راتوجیه می کرد وهم تفاوت دولت جدید رادرمعرض داوری
مردم قرارمی داد.

طی سال های 1313سهم وزارتخانه جنگ ودارایی بدلیل ضرورت های
امنیتی وساماندهی امورمالی کشورازدیگروزارتخانه هابیشتربود.

ازسال 1317سهم وزارتخانه صنایع وبازرگانی به
طورچشمگیرافزایش یافت.

افزایش سال به سال اعتبارات دولتی از625میلیون درسال
1313به4174میلیون درسال 1320 نشان دهنده بهبودنظام مالی دولت بود.

شهرهایی مانندقائم شهربه علت فعالیت گسترده واحدهای صنعتی
به سرعت رشدکرد.

حضورنیروهای نظامی دربرخی شهرها مانندخرم آبادوشهرهای مرزی
مانندمریوان ،ایلام ،کرمانشاه،سنندج ومراغه نقش بسیارمهمی درتوسعه کالبدی این
شهرهاداشت.

به طورکلی رشدبدنه دیوان سالاری دولت درزمان رضاشاه و بدلیل
فعالیت های غیرمولد درشهرها،رشد انگلی صورت گرفته است.

تبدیل فضاهای شهری ازشکل بسته به باز

تغییرالگوی زیست ومعیشت درجامعه شهری ایران دردوره رضاشاه
وتخریب برج وحصارها ودروازه هاوعبورخیابان هاازمحله های مختلف شهرباعث توسعه
ارتباط فضاهای شهرباهم شدوشکل سنتی محله هارابه هم ریخت وزندگی بسته رادرمحله ها
منتفی ساخت.

وروداتومبیل به نظام شهری وانتقال تاسیسات وتجهیزات
زیربنایی توسعه مکان های دسترسی راضروری ساخت.

شهروندان جدیدبرای استفاده ازخدمات شهری به توسعه شبکه
گذرگاهی نیازداشتند.

توسعه ارتباط بااروپائیان باعث شدمعماری برون گرای جدید
جایگزین معماری سنتی درون گراگردد.

خلاصه اینکه زیست ومعیشت شهری ازشکل بسته به بازتبدیل
شدوسیمای شهرهاچهره جدیدبه خودگرفتند.

استفاده ازپنچره های روبه حیاط درمعماری سنتی منسوخ
شدوپنجره هاروبه خیابان ودیوارهاکوتاه طراحی شدند.(معماریان،13:1374)

نتیجه گیری وخلاصه

پس ازبررسی پیشینه تاریخی شهرسازی وبرنامه ریزی
شهری درایران نتایج زیرحاصل می گردد:

-موقعیت جغرافیایی ایران به عنوان گذرگاه تاریخی
میان شرق وغرب ازیک طرف وحضورایلات وعشایرکوچنده بافرهنگ تاخت وتاز ازطرف دیگر
،جوامع شهرنشین رابه سمت ساخت وسازتدافعی شهرها سوق می داد.

-به علت قرارگیری ایران روی کمربند خشک ونیمه
خشک ،تامین آی مطمئن برای شهرهادرمکان یابی ،توسعه وفعالیت های حیاتی جوامع شهری
درزمینه شهرسازی ازمسائل بسیارمهم بود.

- احداث شبکه آبراهه هادردرون محله های شهرمثل
مادیان اصفهان وآبشوران کرمانشاه عینیت یافت.

-چه دردوران اسلام وچه بعد ازآن نوعی جدایی
گزینی براساس منزلت های اجتماعی و.....درشهرهااعمل شد.

-درتوسعه شهرهاهمواره پایتخت موردنظربوده
وهرسلسله ای شهری رابرای پایتختی خودبرمی گزیده است.

-درساخت شبکه گذرگاهی که عموما باریک وپرپیج وخم
ساخته می شدندعامل دفاعی نقش تعیین کننده داشته است.

-ضوابط معماری وشهرسازی ازالگوی خاصی پیروی نمی
کردبیشترتابع شرایط آب وهوایی ونوع مصالح آن مکان بوده است.

-تاثیرعوامل بیرونی درشهرسازی وساماندهی فضاهای
شهری ازدوره قاجاردرتهران وسایرشهرهای بزرگ بوده است.

-تحولات شهرسازی وبرنامه ریزی شهری درایران
بیشترماهیت برون زاداردتا درون زا.

-باروی کارآمدن رضاشاه اقدامات برای دگرگونی
شهرباسیاست شهرمحوری آغازشدازجمله:احداث شهرداری ها ،جداکردن مدیریت شهری
ازحکومت،اصلاح شبکه گذرگاهی،احداث بناهای دیوان سالاری،تاسیس بناهای عمومی :مدرسه
ها،بیمارستان ها،دانشگاه ها،بانک ها

-نظام شهرنشینی ایران ازشکل بسته سنتی به شکل
بازدرآمد.