رستم صابری فر

برنامه ریزی شهر و شهرنشینی در ایران

کتاب: ساختار شناسی بردارهای شهرنشینی در ایران

خلاصه فصل هفتم : خصلت یابی نظام شهری

خصیصه های یک نظام شهری در مطالعات شهری(شاخص های کمی و کیفی):

1-               تعداد سکونتگاههای نظام شهری

2-               سهم جمعیت شهر نشین

3-               نرخ رشد جمعیت

4-               نظام شبکه و سلسله مراتب شهری

5-               مناسبات و نحوه سازمانیابی فضای شهر

مراحل تحول ساخت نظام شهری در دوره معاصر:

مرحله اول:شکل گیری نظام شهری = از آغاز پیدایش زندگی شهری معاصر تا 1340.

مرحله دوم: شروع رشد = از 1340 تا 1355.

مرحله سوم: شتاب رشد تحولات = پس از انقلاب 1357.

·       تفاوت در وسعت و شدت تحول ، یکسانی در ماهیت.

شهر مرکز :

a.                کارکرد اداری سیاسی.

b.                جایگاه تمرکز قدرت سیاسی .

c.                 تسلط اداری سیاسی بر روستا ها .

d.                مرکز گردش مازاد ملی.

یعنی: همپوشی خصلت یابی نظام شهری و تصمیمات سیاسی.

مفهوم تمرکز اداری سیاسی: حاصل سیاست برنامه ریزی فضایی است که راهبر اداری کردن شهرهارا محر اصلی توسعه فضایی می داند.

ایلام:

مرحله اول: 1300تا1340

1.    شکل گیری تنها نقطه شهری :تبدیل روستای حسین آباد به شهر

2.    نقش: دریافت محصولات پیرامونی – توزیع مازاد ملی بین خرده بلوکها =مرحله گذر از روستا به شهر.

3.    بخاطر ویژگیهای جغرافیایی ناحیه، عملا نقش سیاسی و کانونی مناسب برای خرده فروشها نداشت.

4.    موقعیت تک قطبی از نظر ساختار سیاسی و سازمان فضایی به دلیل:موقعیت طبیعی محل ، عقب ماندگی جغرافیای سیاسی برای غلبه بر محیط.

شروع شهرنشینی سریع در کشور: اغاز دهه 1340:

شکل گیری مراکز شهری در درون مراکز خرده بلوک های قدرت سیاسی = ارتقاء خرده بلوکهای قدرت سیاسی به علت تقویت سازمان اداری – اجرایی و گسترش دستگاه بوروکراسی.

سال 1341:

1-   تبدیل بلوک ناحیه ای ایلام از شهرستان به فرمانداری کل.

2-   شکل گیری سه خرده بلوک سیاسی به عنوان سطح دوم سلسله مراتب اداری(مهران دهلران و بدره)

3-   شکل گیری سه نقطه شهری جدید با 10درصد ضریب شهرنشینی : ضعف انسجام قوی اجتماعی به علت عدم کارایی قدرت مافوق.

4-   سیاست ویترین سازی شهری: تقویت شهرنشینی و مراکز شهری در امتداد نوار مرزی.

5-   شهرهای دورتر از مرز هم نقش پشتیبانی عملیاتی به خود گرفتند.

دهه 1350:

ارتقاء ایلام از فرمانداری کل: شکل گیری یک بلوک سیاسی مستقل ملی : واکنشی به میل گسترده به شهرنشینی و تقویت استخوان بندی نظام شهری.

1355:

دو برابر شدن رشد جمعیت شهری از 10% به 19% بدون تغیر در تعداد نقاط شهری.

1365:

 باز تولید فضایی

تجدید حیات خرده بلوکها = تبدیل روستا به شهر

افزایش نقاط شهری به 13 نقطه ؛ افزایش ضریب شهر نشینی به 41%.

تا دهه 1375:

افزایش نقاط شهری به 15 نقطه ( تبدیل روستاهای پهله و سومار به شهر).

افزایش ضریب شهرنشینی به 53.2%.

دهه 1385:

افزایش نقاط شهری به 19 نقطه ؛ افزایش ضریب شهرنشینی به 61%.

فضای سکونتگاهی خصلت شهری به خود گرفت و شهر نشینی الگوی بارز شد.

1.    بلوک بندیهای سیاسی : عامل اصلی شکل گیری و تحول نظام شهری ایلام با هدف :

1.    تسهیل اداره امور کشور.

2.    اخذ و توزیع مازاد ملی.

3.    حفظ و تثبیت جمعیت در مراکز جمعیتی نوار مرزی ( نقش نظامی و تدافعی).

2.    تجربه ایلام: پیوند استراتژیهای سیاسی با سیاستهای برنامه ریزی شهری  ، هم در مفهوم کارکردی و هم فضایی = فائق امدن بر موانع سنتی توسعه شهر و تحول الگوی سکونت گزینی سنتی.

اندازه شهرها یا ابعاد جمعیتی شهرها متاثر است از :

نیروهای توسعه شهری

روندهای گرایش به شهرنشینی.

v               تا دهه 1340: شکل گیری نظام شهری ایلام به عنوان یک روستا شهر با جمعیت 5 تا 10 هزار نفر :اساسا تک شهر = ایلام نماد رخنه به پایین.

v               آغاز دهه 1340: ارتقاء ایلام به فرمانداری کل. و تغییر مرزبندیهای سیاسی داخلی بلوک: افزایش نرخ رشد جمعیت.

v               1345: افزایش جمعیت ایلام به 15 هزار نفر – تبدیل شدن مهران ، دهلران و بدره به شهر

v               1355: افزایش جمعیت ایلام به 32000 نفر – افزایش نرخ رشد در شهرهای جدید التاسیس به دلیل موقعیت اداری سیاسی

·       نمود بارز تاثیرات سیاستهای دولت بر شهر نشینی فیزیکی در 1355: توسعه کالبدی مهران و ادغام 5 روستا در ان.

1355: شروع مرحله رشد نظام شهری به کمک محرک های اداری از درون مراکز ثقل قدرت اداری اجرایی .

ویژگیها:

a.                کوچک اندام بودن شهرها.

b.                نبود یک شهر بزرگ و رهبری کننده.

c.                 گسیختگی و پراکندگی توزیع اندازه میان انها و رده های جمعیتی .

علت وجود این خصایص در نظام شهری ایلام:

1)               نادیده گرفتن پتانسیلها.

2)               نادیده گرفتن موانع درونی توسعه شهری.

3)               سیاست اداری کردن شهرها: یعنی توسعه به دلیل راهکارهای بیرونی ، که در این شرایط ساختارهای اقتصادی – اجتماعی موجود ، آمادگی لازم برای پذیرش تحولات نظام شهری را نداشت

v   1355 تا 1365:

·       شکل گیری نقاط شهری جدید : ارتقاء 9 دهستان به سطح بخش.

·       رشد جمعیت ایلام به 89000 نفر

·       رشد قابل توجه جمعیت شهرهای دیگر و تحول در اندازه شهرها به دلیل مهاجرتهای ناشی از جنگ.

·       ویژگیهای بارز نظام شهری در این دوره:

Ø    ترمیم شکاف طبقاتی ناشی از توزیع اندازه نامتعادل شهرها

Ø    فقدان یک شهر بزرگ اندام رهبری کننده.

v   دهه 1365 تا 1375:

·       کنترل آهنگ شتابان رشد جمعیت و اندازه شهرها به دلیل :

Ø    سیاست ملی کنترل جمعیت

Ø    پایان جنگ و باز توزیع جمعیت میان شهرهای ناحیه.

·       کاهش نرخ رشد شهر نشینی : ملی از 5.4% به 3.2% و ایلام از 12.4% به 5.2%

·       تبدیل ایلام به یک مادر شهر ناحیه ای : جمعیت 126 هزار نفر.

·       عدم هماهنگی بین رشد شهر ایلام و مراکز شهرستانها و مراکز بخش: ناهمگونی در نظام توزیع شهرها.

Ø    ناهمگونی در نظام توزیع شهرها به علت :

1)   تفاوت مزیت های نسبی یا توانهای طبیعی مراکز قدرت.

2)   سیاستهای تبعیض امیز استانی در اسقرار نهادها.

3)   نابرابری در توزیع و گردش سرمایه مازاد ملی ( اعتبارات جاری و عمرانی).

v   دهه 1385:

·       تغییر اندازه شهرها به دلیل:

a.    رشد شهر نشینی در شهر های موجود

b.    تداوم راهبرد هدایت شده با ارتقاء منزلت خرده بلوک های سیاسی از دهستان به بخش.

·       افزایش نقاط شهری به 19 شهر: رشد کند و تدریجی : رسیدن به مرحله نهایی بهره گیری از منزلت سیاسی.

·       ویژگیهای نظام شهری در این دوره:

Ø    تجمع مراکز شهری در طبقه روستا – شهر.

Ø    حفظ موقعیت ایلام با جمعیت بیش از 100 هزار نفر.

Ø    تغییر اندازه شهرها در دو سطح: تغیرات درون طبقه ای در رده بندی جمعیتی شهرهای کوچک – تغییر در مرز طبقات کوچک و متوسط: رشد دهلران و ایوان در حد شهرهای میانی.

·       تکوین و تغییر اندازه شهرها همبستگی مستقیم با منزلت سیاسی آنها دارد و تابع نظام تصمیمات سیاسی در مقیاس کشوری و ناحیه ای است.

نظام کلی تغییر و رشد شهری با تکیه بر نظام تقسیمات سیاسی :

1.    شکل گیری شهرها به عنوان مراکز قدرت اداری – اجرایی : خرده نواحی سیاسی با جمعیت کمتر از 2 هزار نفر و تحرک جمعیتی محدود.

2.    رشد بسیار کند و در استانه جمعیتی محدود در رده زیر 5 هزار نفر و رسیدن به استانه 10 هزار نفری.

3.    ارتقاء منزلت شهرها به سطوح بالاتر سیاسی افزایش جمعیت به 25000 نفر : شکاف عظیم جمعیتی بین مرکز و خرده بلوک ها.

4.    رسیدن مراکز شهرستانها به استانه ظرفیت جمعیت پذیری : کند شدن رشد و ظاهر شدن تنگناهای جدید.

نظام شبکه و سلسله مراتب شهری : مجموعه ای از سکونتگاههای شهری هم بسته در یک ناحیه یا کشور و...

که شامل:

a)    اجزائ کالبدی و کمی سکونتگاهها

b)   نحوه مکان یابی.

c)    ترتیب قرار گیری = وضعیت سلسله مراتبی.

d)   اندازه شهرها.

e)    ارتباط میان آنها.

f)      الگوی نظام فضایی انها.

ایلام 1335:

ü    وجود یک نقطه شهری منطبق با مرکز قدرت خرده بلوک ناحیه ای .

ü    فقدان شبکه سلسله مراتب شهری .

ü    حاکمیت فضای تک شهری.

ایلام 1345:

ü    اندک بودن نقاط شهری :4 نقطه.

ü    توزیع اندازه نامطلوب.

ü    پراکندگی و عدم انسجام فضایی.

ü    تمرکز گرایی : حاکمیت الگوی نخست شهری.

ایلام 1365:

ü    هم پیوندی مراکز قدرت اداری و مراکز سکونتگاهی اصلی شهری.

ü    حرکت نظام شهری شبکه و نظم سلسله مراتبی شهرها در جهت عکس هم

ü    افزایش نقاط شهری = کاهش نظم سلسله مراتبی شهرها.

ü    تبدیل نقاطی با جمعیت اندک به شهر به دلیل سازو کارهای سیاسی .

ü    افزایش ناگهانی جمعیت شهر های دور از مرز به دلیل جنگ.

ü    ایجاد خلل جمیتی بر خاسته از نا همگونی توزیع فضایی جمعیت در میان شهرها.

رشد کمی شبکه موجب پیدایش نوعی حوزه بندی شهری در شمال و جنوب شده است:

Ø    حوزه شهری شمال:

·       الگوی شعاعی متراکم با 13 شهر و 77% جمعیت شهری.

·       تنوع کارکردی و خدماتی.

·       نقش رهبری اداری سیاسی.

Ø    نیمه جنوبی:

·       مجموعه ای از شهرها به صورت حوزه نسبتا مستقل با الگوی شعاعی پراکنده.

·       بافت اجتماعی: واگرایی فضایی شهرها.

·       دارا بودن 23% شهرنشینی در استان.

v   الگوی نخست شهری = الگوی غالب در ساختار نظام سکونتگاهی = برایان بری.

v   این الگو در اثر نیروهای قوی ولی معدود به وجود می آید= ساده ترین شکل توزیع اندازه شهری.

v   مولفه های اثر گذار در شکل گیری الگوی نخست شهری :

1.    نیروهای اداری سیاسی .

2.    مقتضیات محیطی .

3.    زیرساخت ها.

4.    موقعیت دسترسی.

5.    فرایندهای تاریخی ( قدمت شهر نشینی ).

 

o      فضا و بویژه فضای شهری : تجلیگاه صورت بندیهای اجتماعی – اقتصادی حاکم بر جامعه .

o      فضا : شاخصی برای شناخت و تحلیل الگوهای اجتماعی اقتصادی.

o      فضا و نحوه پیکر بندی آن : لایه سطحی و قتبل رویت رفتارها و فعالیت های جامعه.

o      فضا حوزه علوم محیطی و بویژه جغرافیا = شهر شناسی جغرافیایی

o      شهر: نمادی از ساکنین نیازها ، رفتارها و فعالیت هایشان در فرم فیزیکی و کالبدی .

سامان یابی فضایی شهر از دو منظر:

A.   روند و سرعت رشد ساختارهای فضایی = اثر بخشی بردار سیاسی – اداری در توسعه فیزیکی شهرها.

B.    پیکر بندی ساختار فضایی شهرها = شکل پذیری ساختار شهرها به تفکیک انواع فضاها.

الگوهای سازوکار عملکرد دولت در فضاسازی شهری:

1)   عرصه فضایی که مستقیما در قلمرو و اختیارات اجرایی و عمرانی دولت قرار دارد که حاصل آن دو تیپ فضاست:

a)    فضاهایی که با سرمایگذاری از بودجه عمومی دولت احداث و توسط دستگاههای دولتی هم اشغال می شود، با الگویی ویژه و متفاوت از سایر فضاها.( عرصه اصلی مداخلات دولت در فضاهای شهری)

b)   فضاهایی که باسرمایگذاری دولت احداث شده اما در اختیار بخش عمومی و مردم قرار می گیرد: شبکه معابر ، فضاهای تفریحی و...

این فضا ها از شاخصه های دولت رفاه و نماد سیاست شهر سازی مردم گرا است و باهدف ارتقاء کیفیت زندگی در شهرها ایجاد می شود.

در تبیین نقش واقعی دولت در شکل دهی به ساختارهای فضایی باید به شاخص سرمایگذاری برای احداث فضا توجه کرد :

·       فضاهایی که ساخته شده.

·       فضاهای خالی و اراضی ذخیره شده که به زیر ساخت خواهد رفت.

2)   بخشی از فعالیت های فضا سازی ( تجاری – مسکونی ) که میدان بخش خصوصی است و با مداخله غیر مستقیم اما موثر دولت سازماندهی می شود.

تا سال 1376 حدود 69.7% از کل ساخت و سازهای شهری با سرمایگذاری و مباشرت دولت احداث شده که این یکی از مشخصه های الگوی شهرهای اداری سیاسی به شمار می رود.

فصل 6کتاب فرایند برنامه ریزی شهری ایران(دکترمحمدتقی رهنمایی،دکترپروانه شاه حسینی)

مراحل اجرایی تهیه طرح های شهری:

1-تصمیم گیری وارجاع کار 2-تهیه گزارش وتدوین پروژه 3-ارزیابی گزارش 4-تصویب طرح وارجاع ان به شهرداریها 5-تهیه طرح تفصیلی 6-روش ساخت 7-نظارت برحسن انجام کار

تصمیم گیری وارجاع کار:

سازمان های تصمیم گیرنده: شهرداریها – دفاترفنی و استانداریها

تصمیم برای تهیه هرطرح شهری از طریق بخش دولتی انجام میگیرد وتهیه طرح های شهری به عهده مهندسان مشاور شهرسازی ومعماری به عنوان بخش خصوصی میباشد.

درتصمیم گیری وارجاع کار مردم وبخش خصوصی نقشی ندارند.

شوراهای شهری به عنوان نمایندگان مردم دراداره امور شهرها وظیفه تصمیم گیری وتشخیص ضرورت تهیه طرح های شهری می باشند.

ارجاع کار به مهندسان مشاور براساس مستنداتی میباشد که از نظر حقوقی عبارتند از: تاییدصلاحیت مشاور ازطریق سازمان مدیریت وبرنامه ریزی برای پذیرش کار 2-تاییدظرفیت وتوانایی مشاور 3-کارنامه وسوابق کارمشاور 4-ارائه تضمین نامه های لازم به وسیله مشاور 5-امضای قراردادتیپ 6-امضای شرح خدمات تیپ

تهیه گزارش وتدوین پروژه:

انتخاب مدیر پروژه توسط مشاور قرارداد.

انتخاب همکاران خودتوسط مدیر پروژه.

اساس ومبنای کار، شرح خدمات تیپ میباشد که به توافق طرفین رسیده است.

دریافت اسناد ومدارک توسط مدیر پروژه از کارفرما که شامل : 1-سوابق مطالعاتی گذشته 2-نقشه های موجودازشهر 3-عکس های هوایی یا ماهواره ای 4-آمارنامه های رسمی 5-کتب مقاله ها وگزارش های مرتبط با شهر

 مراحل مختلف تدوین پروژه وتهیه گزارش طرح شهری:

1-تهیه نقشه های پایه 2-پردازش اطلاعات پایه 3-انتقال اطلاعات پایه روی نقشه های پایه 4-تهیه نقشه های موضوعی 5-تجزیه وتحلیل نقشه های موضوعی 6-تدوین گزارش اولیه 7-تجزیه وتحلیل وضع موجود 8-ارائه یافته ها ورهیافت های کلی واولیه 9-درک نکات وموضوعات کلیدی 10-پیاده کردن رهیافت ها روی نقشه های موضوعی 11-توجیه ضرورت توجه به رهیافتها 12-توجیه ها وپیشنهادات 13-تایید رهیافت ها به وسیله کارشناسان همکار 14-تدوین نهایی گزارش 15-تهیه البوم نقشه ها وعکس ها 16-تحویل گزارش به کارفرما

درصورت ناکافی بودن منابع اماری واطلاعاتی مهندسان مشاورمی توانندضمن بازدید های میدانی باتهیه پرسشنامه یا انجام دادن مصاحبه ازنظریات مردم بهره گیرند.

ارزیابی گزارش:

3مرحله می باشد: 1-ارزیابی قبل از ارائه برای تصویب به وسیله کمیته های فنی 2-ارزیابی هنگام تصویب برای تایید طرح 3-ارزیابی بعدارپیاده کردن طرح به منظورآگاهی از ضریب دقت، موفقیت وضمانت های اجرایی ان

تصویب طرح وارجاع ان به شهرداریها:

مراجع تصویب طرحها:1-کمیته های فنی دفاترفنی 2-شورای عالی شهرسازی ومعماری3-شوراهای عالی شهرسازی ومعماری استانها

یکی از اصلی ترین کاستی های طرحهای شهری در ایران این است که مردم یعنی مصرف کنندگان ومشمولان اصلی طرح های شهری هیچگونه مشارکتی درتهیه وفرایند انها ندارند.

تهیه طرح های تفصیلی:

بجز شهرتهران که شهرداری مجری تهیه طرح تفصیلی آن است درسایرشهرهای کشور این طرح بانظارت وکارفرمایی وزارت مسکن وشهرسازی ودرادامه وچهارچوب طرح جامع تهیه می شود.

روش ساخت:

شامل دوعامل اصلی انسانی واقتصادی است.

سه نوع روش:1-سنتی 2-امانی3-پیمانکاری

درکشورما روش امانی رایج تر میباشد.

نظارت برحسن انجام کار:

نظارت برعهده شهرداریها میباشد که مجری طرحند.

نظارت برحسن انجام کار درمرحله اجرای ساخت وسازها برعهده مشاورتهیه کننده طرح است.

نتیجه گیری:

اشکالات وایرادات درمراحل مختلف اجرایی تهیه طرخ های شهری: 1-طولانی بودن زمان بررسی وتصویب طرح 2-عدم ارزیابی ونبودمعیارهای صحیح مانندتوازن درنقش افرینی مردم، شهرداریها ودولت دراجرای طرح ها 3-رضایت بخش نبودن آثاراجرای طرح برمردم 4-توام نبودن کیفیت نتایج طرح

این ایرادات رافقط میتوان باتغییروتحولات درقراردادتیپ وشرح خدمات درمراحل تهیه واجرای طرح های شهری برطرف کرد.

 

فصل سوم

عوامل مهم و تأثيرگذار در ساخت شهرها

1ـ محيطي و جغرافيايي:

ü     تأثيرگذاري در گذشته بيش­تر از امروز چون شهرها پسكرانه‌ي

ü          كشاورزي وسيعي و به راحتي قابل دفاع

2ـ دفاعي؛

3ـ سياسي؛

4ـ اقتصادي؛

5ـ اجتماعي؛

6ـ فرهنگي.

ويژگي­هاي كلي شهرسازي:

1ـ توجه به عامل دفاعي و امنيتي (توان دفاعي در مقابل يورش­هاي خارجي)

عوامل تهديدكننده امنيت شهرها: عوامل خارجي يا قدرت­هاي رقيب، عوامل داخلي با ايلات و عشاير كوچنده.

چهار موقعيت جغرافياي ايران: 1ـ درياي خزر؛ 2ـ درياي عمان و خليج فارس با اقليمي گرمسيري و مرطوب؛ 3ـ بين­النهرين و اراضي پست در غرب؛ 4ـ دشت­هاي نسبتاً هموار بلوچستان و سيستان در شرق(بين النهرين و سيستان و بلوچستان قدرت­هاي سياسي و نظامي).

نكته: تغيير پايتخت­ها از دوران باستان تا اكنون با اهداف دفاعي انجام مي­گرفت.

جوامع كوچنده ماهيت تهاجمي ؛ نقطه مقابل جوامع يكجانشين ماهيت: دفاعي؛ دارايي فرهنگ و رفتار و عادات مفاوت

دلايل ايجاد حصار برج و بارو و خندق و ساخت دروازه عصروه برانگيز دفاعي

1ـ حفاظت در مقابل حيوانات وحشي؛

2ـ كنترل رفت و آمد افراد بيگانه؛

3ـ ارزيابي اهميت اقتصادي شهر با ورود و خروج كاروان­هاي تجاري؛

4ـ بستن راه ورود راهزنان.

 2ـ تأكيد بر وجود منابع آب مطمئن: نقش تعيين­كننده در استقرار شهري(ويراني شهر يراف در جنوب بر اثر از بين رفتن منابع آبي)

نظريه ويت نوگل: تمدن­هاي عراق زمين وابسته به وجود آب كه تمدن آبي

يوجوع به وضعيت هر تمدن اندازه­گيري مهم زيرساخت­هاي آبي

سير تمدن مدنيت شهرنشيني بردار اصلي وابسته آب انگيش در كرمان مكان­هايي كه وابسته بر قنات يا چشمه در شهرهاي يزد، ساوه و سبزوار

رابطه ميان شهر و آب : براي مصارف شهري مستقيم، براي آبياري مزارع غيرمستقيم.

در گذشته آب تأثير: نحوه مكان­يابي، توزيع فضايي و شكل كالبدي شهر.

3ـ تأكيد بر رعايت جدايي گزيني عملكردي اجتماعي: دوره سامانيان متناسب با منزلت اقتصادي و اجتماعي شهروندان، دوره اسلامي متناسب با باورهاي ديني، جداگزيني بر مبناي مصالح سياسي(جدايي قومي)

مهم­ترين شاخص جداگزيني: ارگ يا كهندژ(استقرار كارمت)، شارستان(استقرار مردم)، بازار(محل داد و ستد)، رابض زمين­هاي حاشيه­اي(باغ و مزارع).

4ـ تأكيد بر پايتخت­ها: توجه عامل توسعه يا مركز نوآوري، انباشت سرمايه و تجمع قدرت و تمركز خلاقيت

دولت در ايران بزرگ­ترين كارفرما و منبع بخش ثروت، استقرار دولت در پايتخت در توسعه غيرعادي، شهرت­ساز و كار عملكرد دولت در پايتخت تأثيرگذار نظريه دولت و شهرنشيني در كنار نظريه سرمايه­داري هانس بوك مطرح شده است.

امروزه در توسعه شهري متوسط و كوچك نقش سرمايه­گذاري دولتي بيش­تر از بخش خصوصي.

5ـ رعايت اصول كلي در ساخت شبكه گذرگاهي تابع اصول كلي:

ü     راه­هاي اصلي كاروان به بازار ختم مي­شود؛

ü     محدود بودن راه­هاي ارگ و كهندژ؛

ü     بسنده كردن به كوچه­هاي تنگ و باريك؛

ü     استفاده از كوچه­هاي بن­بست و پرپيچ و خم؛

ü     احداث راه­هاي زيرزميني؛

ü     احداث گذرگاه­هاي مسقف در شهرهاي گرمسيري.

6ـ رعايت بعضي اصول و ضوابط معماري و شهرسازي: وابسته به تابعي از متغيرهاي مصالح ساختماني، دانش فني، اعتقادات و باورهاي ديني(اهميت فراوان)

در دوره قبل از اسلام: شهرها به تبعيت از چهار جهت اصلي داراي چهار دروازه بناهاي مذهبي در طول زمان از شكبل هسته­اي خارج و به آرامگاهي تبديل شده است.

شكل شهرهاي ايران متأثر: ساختار فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي و شرايط نظم­دهنده آب و هوايي در اقليم گرم و خشك ايران.

تركيب كالبدي ـ فضايي شهرها پس از اسلام: 1ـ ارگ شهر، 2ـ گذرگاه­هاي اصلي، ميدان­ها و تكيه­گاه­ها، مجموعه شهر، مركز شهر(مساجد جامع، بازار)، محلات شهر، مراكز محلات.

طبقه­بندي جامع از ويژگي­هاي معماري و شهرسازي براساس شرايط جغرافيايي: 1ـ كرانه­هاي جنوب درياي مازندران، 2ـ كرانه­هاي شمالي خليج فارس و درياي عمان، 3ـ نواحي كوهستان و مرتفع فلات ايران، 4ـ دشت­هاي داخلي فلات ايران.

كه در طبقه­بندي فوق ويژگي­هاي كالبدي و منظر شهري بالادستي از هم جدا نشده­اند.

نخستين اقدامات در زمينه شهرسازي جديد

اقدامات دوره قاجار: انتخاب تهران به عنوان پايتخت توسط آغا محمد خان و تحولات شهرسازي زمان ناصر الدين شاه متأثر از نوگرايي اروپاييان، روان استفاده از كالسكه  احداث خيابان­ها، تخريب حصار و برج و توسعه شهر، ورود اتومبيل به ايران.

* شاخص­ترين خيابان در دوره ناصري احداث

اقدامات دوره پهلوي اول: انقلاب مشروطه رخداد مهم اجتماعي سياسي توجه روند تحولات شهري

ساختارشناسي بردارهاي شهرنشيني

ملاحظات بومي محلي در شهرسازي

دانش فني ـ معماري: 1ـ مسافت دهليز زاويه­دار، 2ـ زيرزمين يا مرداب، 3ـ پنجره­هاي نورگير در سطح پايين ديوار، 4ـ بادگير، 5ـ حوض وسط حيات، 6ـ گذرگاه­هاي سرپوشيده، هدايت­آب­هاي سطحي.

تركيب كالبدي فضاهاي شهري پس از اسلام: 1ـ مجموعه شهري، 2ـ مركز شهر: بازار و مسجد، 3ـ محلات شهري: براساس موقعيت تعيين مي­شود، 4ـ مراكز محلات، 5ـ فضاهاي شهري: گذرهاي اصلي، ميدان، تكيه­ها، حسينيه­ها، 6ـ ارگ شهر.

ويژگي­هاي مناطق چهارگانه ايران: 1ـ كالبدي، 2ـ اقليمي، 3ـ منظر شهري، 4ـ خصوصيات توپوگرافي و نوع مصالح.

مناطق جغرافيايي تفكيك شهري: 1ـ كرانه­هاي جنوبي درياي مازندران، 2ـ كرانه­هاي شمالي خليج فارس و درياي عمان، 3ـ نواحي مرتفع و كوهستان، 4ـ دشت­هاي داخلي فلات ايران.

نخستين اقدامات در زمينه شهرهاي جديد:

1ـ اقدامات دوره قاجار:  انتخاب تهران توسط آغا محمد خان قاجار: سياسي، نظامي، اقتصادي، ژئوپلوتيك؛

اقدامات دوره فتح­ علي شاه : ساخت عمارت، كوشك، قصرهاي بزرگ و كوچك؛

اقدامات محمد شاه: احداث نهر آب، توسعه محله­هاي جديد(مجيديه، عباس­آباد)؛

اقدامات ناصرالدين شاه: اولين تحولات شهرسازي، تخريب حصار و برج و باروهاي قديمي، احداث دروازه­هاي قديمي، گسترش مساحت شهر از 3 به 19 كيلومتر، اضافه شدن دوازده دروازه به شهر تهران، رواج كالسكه براي رفت و آمد شهري، به كارگيري واگن آبي در چهار خط، توسعه و تعرض خيابان­هاي اصلي(خيابان لاله­زار)، سنگ فرش شدن خيابان­هاي اصلي؛

دلايلي كه سلسله­ي قاجار نتوانست از نوسازي جامعه سنتي با روند تحولات جهاني استفاده كند.

1ـ قاجار خواستگاه اجتماعي با منشاء ايلاتي داشت؛

2ـ عناصر حكومتي قاجار تمايلاتي به نوگرايي نداشتند؛

3ـ بدنه­ي حكومت قاجار فكر و انديشه جديد را تهديدي براي خود مي­دانست؛

4ـ داشتن روحيه سنت­پرستي و خرافه­گرايي و پايين سطح علمي و آگاهي سياسي.

2ـ اقدامات دوره پهلوي اول

انقلاب مشروطهف مهم­ترين چالش اجتماعي تاريخ معاصر ايران.

انقلاب مشروطه و تأثير آن بر تصميم­گيري آينده شهرها

ü     انقلاب مشروطه انقلاب شهري بود؛

ü     مخالفان حكومت مشروطه پايگاه اجتماعي و اقتصادي روستايي و عشايري داشتند؛

ü     رهبران انقلاب مشروطه شهري بودند؛

ü     عناصر شهري در حوزه­هاي شهري نزديك به هم قرار داشتند؛

ü     تأمين امنيت و مشاركت مردم در حكومت با تجربيات صنعتي انطباق داشت.

 

 

فصل سوم محمد صديق

برگرفته از كتاب دكتر محمد تقي رهنمايي و دكتر پروانه شاه حسيني

پويش تاريخي شهر و شهرنشيني

محصول فشايي كالبدي اجتماعي ـ اقتصادي و سياسي: شهر، كمي و كيفي.

تاريخ شهرنشيني ايلام: دوره سنتي از آغاز تا انقلاب مشروطيت، دوره معاصر اوايل سده اخير.

نقطه عطف تاريخ اجتماعي ايلام: دوره ساساني:

1ـ چشم­انداز تاريخي شهرنشيني

الف) سيمره: مهربان قذق(پشت كوه)

ب) شيروان: ماسبذان(پشت كوه)

2ـ دوره منحصر به فرد: مورگان

سيمره: اسكين(مكاني سكه­نشين و زراعي)

سيمره و شيروان: اصطخري(درخت خرما)

شيروان: ابن واضح، موقعيت ميان دو كوه به شهر مكه

سميره و شيروان: قرون اوليه اسلامي، الگوي معماري اسلامي.

مكان­يابي سيمره و شيروان: ضابطه دسترسي به آب، ضابطه دفاعي

مصالح بومي: آب و گچ

شيروان: مهم­ترين مؤلفه آب

عوامل جغرافيايي طبيعي: عامل ناهمواري، مهمترين عامل در مكانيابي شهري(ناهمواري)

انقلاب مشروطيت: شهرنشيني، يكجانشيني، زراعت، محيط طبيعي.

نظام حكومت محلي: ايلام و الرستان، لر كوچك، والي

فرهنگ معيشتي ايلي: يكجانشيني، شهرنشيني، تضاد و ناسازگاري، استراتژي تهاجكي، هجوم و غارت.

لرستان: پشت كوه ايلام فعلي: دزدي ـ راهزني ـ غارتگري

متمردترين و نافرمانترين ولايات ايران (لرستان)

موقعيت كوهستان و صعب العبور بودن آن.

مهم­ترين موانع پيدايش شهر و شهرنشيني ايلام: موانع مديريتي(اداره سرزمين ايلام و لرستان: دوره صفويه ـ اواخر دوره قاجاريه).

موانع سياسي:

الف) انزواي سياسي: 1ـ وجود جامعه ايلي و كوچنده، 2ـ توپوگرافي كوهستاني و انزاي جغرافيايي؛

ب) نظارت حكومت مركزي: مهم­ترين مؤلفه(تكوين و توسعه شهري در ايران).

بار تولد: كتاب تذكره جغرافياي تاريخ ايران: پشت كوه، مستقل

كرزن: 1ـ پشت كوه(كاملاً مستقل)، 2ـ ايران و مسئله ايران(انزواي سياسي).

نخستين مردان اروپايي: 1ـ سروان گرانت، 2ـ ستوان خوشربنگهام: پشت كوه(كيعلي خان والي كشته شدند).

عدم اقتدار حكومت مركزي: فرهنگ هجوم و غارت، تجاري شدن حكومت.

اقدامات انقلاب مشروطيت تا انقلاب اسلامي: 1ـ تقسيم اراضي خالصه بر طبق قانون مصوب؛ 2ـ احداث راه خاكي از اسلام آباد به ايلام؛ 3ـ تهيه نقشه شهر ايلام؛ 4ـ احداث سد كنحانچم در مهران؛ 5ـ احداث سكونت­گاه­هاي ثابت.

اولين كانون شهري معاصر ايلام: اواسط دهه دوم قرن بيستم، شهريور، 1341 تصويب نامه هيئت وزيران.

شهر ايلام: فرهنگستان ايلام، 1316، اداري و سياسي ايلام، ده بالا.

شهر ايلام سرشماري 1335، 8346، انقلاب مشروطيت، انقلاب شهري، پشتوانه، شهرها و جوامع شهري.

ايلام، مهم­ترين نواحي توسعه نيافته، شبكه شهري مرزي، مهم­ترين اهداف استراتژيك.

ايلام، شهرنشيني، الگوي برتر، شيوه اصلي معيشت.