رستم صابری فر

کیفیت زندگی سالمندان به شدت با ویژگی‌های محیط شهری مرتبط است و طراحی فضاهای شهری فراگیر و حمایت‌کننده، به‌ویژه در کلان‌شهرهای ایران، یکی از چالش‌های مهم برنامه‌ریزی شهری محسوب می‌شود. این پژوهش با هدف ارزیابی شهرهای دوستدار سالمند در چهار کلان‌شهر تهران، مشهد، اصفهان و شیراز، رویکردی ترکیبی و داده‌محور مبتنی بر تجربه زیسته سالمندان را با تحلیل ژئوفضایی تلفیق کرده است. داده‌ها از طریق KoBo Toolbox و ثبت GPS جمع‌آوری و بر اساس شاخص AF_Score به‌صورت کمی–ادراکی کدگذاری شدند تا امکان تحلیل مکانی و شناسایی «مکان‌ها»، «ضدمکان‌ها» و نواحی همپوشان فراهم شود. یافته‌ها نشان داد که کیفیت شهر دوستدار سالمند در این چهار شهر یکنواخت نیست؛ شیراز بیشترین سهم مکان‌های مثبت و پیوستگی فضایی را دارد، تهران الگوی نسبتاً منسجمی را نشان می‌دهد، مشهد با تمرکز ضدمکان‌ها مواجه است و اصفهان در وضعیت گذار قرار دارد. همبستگی بالای 82/0 میان ادراک سالمندان و پهنه‌بندی مکانی نشان داد که تجربه زیسته سالمندان بازتاب‌دهنده سازمان فضایی واقعی شهر است. تحلیل حوزه‌های زیرساختی و مشارکت اجتماعی نیز مشخص ساخت که فضاهای عمومی و مسیرهای پیاده‌محور، مؤلفه‌های کلیدی در تقویت حضور فعال سالمندان هستند. نوآوری این پژوهش در سه سطح قابل توجه است: (۱) پیوند نظری شهر دوستدار سالمند با عدالت فضایی و تجربه زیسته، (۲) استفاده از داده‌های مشارکتی سالمندان و تحلیل نقاط داغ برای سنجش همزمان شدت، گستره و معناداری فضایی و (۳) ارائه چارچوب عملیاتی–مکانی برای شناسایی و اولویت‌بندی مداخلات شهری مبتنی بر شواهد. نتایج نشان می‌دهد که رویکردهای شاخص‌محور کلان‌مقیاس نمی‌توانند تفاوت‌های خرد مکانی و ناهمگنی تجربه سالمندان را بازتاب دهند و تصمیم‌گیری شهری باید مبتنی بر تحلیل‌های دقیق و مشارکتی باشد. این مطالعه، راهنمایی کاربردی برای سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان شهری فراهم می‌کند تا با بهره‌گیری از داده‌های تجربه‌محور و تحلیل ژئوفضایی، کیفیت زندگی سالمندان را ارتقا دهند و شهرهایی واقعی، پویا و دوستدار سالمند ایجاد کنند.