رستم صابری فر

مقدمه:

انسان موجودی اجتماعی است و شهرگرایی و تمایل به زندگی در شهرهای بزرگ از جمله مراحلی است که سیر تکاملی زندگی اجتماعی را پشت سر گذاشته است. اما به موازات اشتیاق برای زندگی شهری و گسترش شهرها، مشکلات و معضلات شهرگرایی نیز افزایش یافته به نحوی که برخی افراد ترجیح میدهند امتیازات زندگی شهری را رها کنند و به روستاها بازگردند

و یا برخی از آمدن به شهرها و مهاجرت به شهرهای بزرگ ابراز ندامت و پشیمانی می کنند چرا که مشکلات زندگی در شهرها آنقدر پیچیده و زیاد است که که مانند کلاف سردرگم انسانها را گرفتار کرده است.

چالش های پیش روی کلانشهرها مشکلات محیط زیستی، ترافیک، آلودگی هوا، اوقات فراغت، هزینه های زندگی، جرم و جنایت و.....بخشی از مشکلات زندگی شهری محسوب می شوند و عواقب و پیامدهای روحی و جسمی که این مشکلات دارند گریبانگیر افراد خاص در جامعه نمی شود بلکه همه افراد جامعه را دربرمی گیرد.

هزینه های زندگی در شهرها بسیار بالاست. شرایط تردد و حمل و نقل بسیار سخت و طاقت فرساست، هوای تازه و آب سالم در شهرها کم است. اکثر شهرها با مشکل گرد و غبار، دود، انباشت زباله، گازهای دی اکسید کربن و....مواجه هستند و بیماری در شهرها به وفور دیده می شود. در روستاها این مشکلات وجود ندارد و مردم روستا در آرامش و آسایش زندگی می کنند. بسیاری از شهرنشینان از بیماریهای جسمی و روحی رنج می برند که عامل آنها آلودگی هوا، استرس و اضطراب، گازهای سمی و سروصدا و شلوغی است و به همین دلیل متوسط طول عمر در شهرها بسیار کمتر از روستاها است.

یکی ازمهمترین مشکلات شهرهای بزرگ و به ویژه تهران مشکل حمل و نقل و ترافیک است. حمل و نقل و تردد جمعیت در شهری که بر اساس استانداردهای علمی هم ساخته نشده است مشکل و معضلی بسیار پیچیده و قابل تامل است. خیابانها در شهرها بر اساس معماری گذشته و استانداردهای پیشین ساخته شده و تحمل این همه وسایل نقلیه شخصی را ندارد. بافت شهری شهرهای بزرگ به گونه ای است که در برخی مناطق خیابانها باریک و غالبا یکطرفه هستند و همین مساله موجب ایجاد ترافیک سنگین و پیچیده می شود. باید به جای استفاده از ماشین از وسایل نقلیه عمومی استفاده کرد و و فرهنگ استفاده از دوچرخه را گسترش داد.

محققان در بررسی های خود به این نتیجه رسیده اند کسانی که در روستاها و مناطق آرام و بدون سروصدا و تنش زندگی می کنند بسیار کمتر از افرادی که در شهرها زندگی می کنند دچار بیماریهای روانی و افسردگی می شوند و در شهرها نیز کسانی که از قسمت های شلوغ و پرترافیک شهر عبور می کنند دو برابر بیشتر ازکسانی که در مناطق بی سروصدا و آرام و کم ترافیک تردد می کنند دچار بیماری های روحی و روانی می شوند. به گفته کارشناسان و محققان افرادی که در خیابان های شلوغ و پرترافیک تردد می کنند دایم مغزشان در حال فعالیت و بررسی شرایط اطراف است و نگران موقعیت خود در خیابان شلوغ و پرازدحام هستند. بنابراین فشار و اضطراب زیادی به آنها وارد می شود چرا که در تلاش هستند تا خود را به جای امن و آرام برسانند .

مشکلات در شهرهای بزرگ فراوان است ازجمله بحران حمل و نقل ، آلودگی هوا ، بحران زیست محیطی ، بحران های اجتماعی و فرهنگی ، مشکل ساخت و سازهای بی رویه و غیرمجاز و.......

آیا مسایل و مشکلات شهری قابل حل است؟

باید عنوان کرد که اصولا هیچ مشکلی وجود ندارد که راه حل نداشته باشد و همه مشکلات قابل حل است اما هر مشکلی راه حل خاص خود را می طلبد و باید راه حل هر مشکل را پیدا کرد و درجهت حل آن تلاش نمود. با گسترش شهرها مشکلات و معضلات زندگی شهرها افزایش یافت و نیاز به ایجاد نهادهای اقتصادی ، سیاسی ، احزاب ، سندیکاهای صنفی و مشارکت گسترده مردم در حل معضلات اجتماعی و اقتصادی بیش از پبش نمایان گشت. امروزه به غیر از نهادها و سازمان های رسمی، نهادهای غیردولتی تاسیس شده اند که مهمترین هدفشان حل مشکلات و معضلات اقتصادی و اجتماعی مردم است. با هماهنگی و تلاش نهادهای موجود در شهرها اعم از دولتی و غیردولتی می توان انتظار داشت که مسایل زندگی شهری حل و فصل شود و اعضای جامعه با انگیزه و روحیه بهتر و بیشتری برای حل مشکلات زندگی شهری تلاش کنند .

اصولا نمی توان انتظار داشت که مشکلات کلان شهرهای ایران یکروزه و یکشبه حل و فصل شود اما مسوولین باید از میان مشکلات اساسی ترین و بنیادی ترین آنها را شناسایی و در کوتاه مدت حل کنند.

مشکلات شهری و راه حل ها

بحرانها در کلان شهرها در سراسر دنیا فراوان است از جمله بحران حمل و نقل ، بحران زیست محیطی ، بحران های اجتماعی و فرهنگی ، بحران ساخت و سازهای بی رویه و غیر مجاز ، بحران آلودگی هوا و مانند آن . لذا باید سعی شود تا به گونه ای از این بحرانها جلوگیری بعمل آید. مشکلات شهری از جمله حاشیه نشینی ، مشکلات ترافیکی و حمل و نقل ، طرح های کنترل ترافیک بدون توجه به شرایط اجتماعی ، مشکلات زیست محیطی و سکونتگاههای غیررسمی رو به گسترش است . 

تراکم و افزایش جمعیت در شهرهای بزرگ موجب آلودگی های شدید شده است. هوای سالم و تمیز در شهرهای بزرگ کم است. که این امر موجب مشکلات ریوی ، تنفسی و بیماری های گوناگون شده است. سازمان بهداشت جهانی در گزارشی درباره تاثیر آلودگی هوا به سلامت روان انسان ها اعلام کرده است که آلودگی یکی از مهمترین عوامل بروز افسردگی در میان افراد است . حدود 40 درصد از مردم بدلیل مشکلات ترافیکی و استرس های ناشی از تردد در شهرهای بزرگ دچار افسردگی و اضطراب می شوند. افزایش ضربان قلب، سردردهای شدید، مشکلات ایجاد شده در سیستم شنوایی و بینایی و دیگر سیستمهای حیاتی بدن از جمله دیگر آثار سو آلودگی هوا است که گریبانگیر انسانها در شهرها شده است و متعاقبا زمینه ساز بروز بیماریهای مغز و اعصاب و سکته قلبی و مغزی شده است .

کارشناسان معتقدند حل مشکل آلودگی وابسته به حل مشکل ترافیک است  و هر اندازه که از حجم ترافیک شهری کاسته شود به همان میزان از حجم آلاینده های هوا کاسته خواهد شد. برای کاهش ترافیک می توان وسعت خیابان ها را در جاهایی که امکان دارد افزایش داد. بعلاوه ساختن پلها و ایجاد مسیری برای عبور وسایل نقلیه عمومی هم نقش مهمی در کاهش ترافیک دارد. به گفته این کارشناسان برای حل مشکلات آلودگی هوا باید تا حد امکان از وسایل نقلیه شخصی کمتر استفاده شود و وسایل نقلیه عمومی در اولویت قرار گیرد. همچنین از تردد خودروهای فرسوده و قدیمی و آلوده کننده هوا جلوگیری شود که این مساله ناشی از یرخورد جدی مسوولین و نهادهای ذی ربط با متخلفان و شهروندانی است که رعایت استانداردهای لازم را نمی کنند.

ساخت و تجهیز پارک ها و فضای سبز در مناطق مختلف شهرهای بزرگ ، ایجاد پارکینگ های طبقاتی و ارزان و امن در خیابان ها برای تردد کمتر خودروها جهت یافتن پارکینگ های مناسب، جلوگیری از تردد بیهوده در سطح شهر، تجهیز ناوگان اتوبوسرانی و .... از جمله اقداماتی است که برای جلوگیری از آلودگی هوا توسط کارشناسان توصیه می شود که مسلما رعایت این توصیه ها احتیاج به برنامه ریزی و کار فرهنگی جامع و مناسب دارد.

برای حل مشکل آلودگی هوا در کلان شهرها، شهرداری می تواند با همکاری و تعامل با دیگر سازمانها اقدامات شایانی در حل این مشکل انجام دهد. به عنوان مثال جایگزینی خودروهای فرسوده با خودروهای نو، ایجاد طرح زوج و فرد خودروها، وسعت دادن به خیابانها و ساختن پل ها و بزرگراهها برای عبور ماشین ها و وسایل نقلیه که علاوه برکاهش آلودگی هوا در کاهش ترافیک هم موثر است. همچنین اقدامات لازم در جهت افزایش تعداد وسایل نقلیه عمومی و کاهش هزینه آن برای عموم مردم و یا رایگان کردن آنها. سهولت دسترسی به وسایل نقلیه عمومی ، افزایش تعداد پارک ها و فضای سبز، باغها ، کاشت گلها و گیاهان و درختان در سطح شهر، جلوگیری از ساختمان سازی در مناطق غیرمجاز، برنامه ریزی شهرداری با همکاری دستگاههای مربوط برای معاینه فنی خودروها و کاهش وسایل نقلیه دودزا، اجازه عبور کامیون ها و وسایل نقلیه سنگین در ساعات معینی از شبانه روز و اجازه تردد آنها در جاده های مخصوصی که برای عبور آنها تعبیه شده است. گسترش استفاده از فرهنگ دوچرخه سواری که می توان مسیرهایی برای عبور و مرور دوچرخه در نظر گرفت.

یکی دیگر از مشکلات شهرهای بزرگ کمبود مکانهایی برای پارک خودروها است. استفاده از پارکینگ همگانی به شکل پارکینگ زیرزمینی دو یا سه طبقه در زیر میدانها و خیابانها مناسب است . افزایش تعداد مکانها برای پارک وسایل نقلیه و رایگان کردن این مکانها برای پارک وسایل نقلیه و ایجاد پارکینگ های طبقاتی ضروری است.

تراکم نیز یکی از ارکان بازساخت شهری و افزایش پایداری در کشورهای در حال توسعه است. از طریق تغییر و انتظام بخشی به ساختار شهر می توان مسایلی نظیر توزیع مناسب تراکم، ساماندهی حمل و نقل شهری، هماهنگ کردن برنامه ریزی کاربری زمین با برنامه ریزی حمل و نقل و هماهنگی محیط مصنوع با محیط طبیعی را کنترل کرد و انتظام بخشید.

بلندمرتبه سازی، استفاده از تراکم های بالا، مسیرهای کوتاه به محل کار، دسترسی آسان به خدمات، استفاده گسترده از حمل و نقل عمومی و فضای عمومی کافی در شهر هم از جمله اقداماتی است که می توان در نظر گرفت.

اقدامات لازم در جهت زیبا سازی شامل ساخت میادین و کاشت گلها و گیاهان، از بین بردن بافتهای فرسوده و استفاده از شهرسازی مدرن، ایجاد امکاناتی برای تسهیل رفت و آمد معلولان و افراد پیر و سالخورده ضروری است.

باید در شهرها بررفع معضل حاشیه نشینی و مسایل مربوط به بافت فرسوده توجه شود و با داشتن برنامه ای علمی و قوی و توسعه زیرساختهای فرهنگی برای کاهش در رفع این مشکلات اقدام شود.

رشد سریع شهرنشینی همراه با عدم رغبت مردم در اداره شهر،  توانمندی مسوولین در تامین نیازهای شهری را با مشکل مواجه می سازد. تاکید بر مشارکت مردمی در ساماندهی شهر یکی از راه حل ها در حل مسایل شهری است.

نقش مدیریت شهری در حل مسایل و مشکلات شهر

اداره شهر کاری دشوار است و شنلاخت دقیق و عزم و اراده قوی می طلبد. داشتن نقشه راه از ضروریات مدیریت شهری است و سلامت و صداقت کاری و برخورداری از نیروهای متعهد و کارآمد ضامن موفقیت در خدمت رسانی است.

مدیریت شهری باید بین اجزا و عناصر شهری ارتباط برقرار کند. مدیریت شهری باید در اداره شهر دیدی عالمانه و فنی داشته باشد و با استفاده از خرد جمعی و بسیج تمامی امکانات ملی و فراملی برای توسعه شهر گام بردارد. مسایل و مشکلات شهری با دید و نگرشی بین المللی و فراملی قابل حل است و توجه همه مسوولین را می طلبد. مسایل و مشکلات شهری حل نمی شود مگر با همکاری و تفاهم و دلسوزی همه ارگان ها و سازمان ها که به نوعی با مسایل شهری در ارتباط هستند. تعامل و ارتباط دستگاههای مختلف اجرایی برای کاهش و رفع معضلات شهری ضروری است. امید است این همکاری در سطح همگانی انجام شود.

شهرداریها باید با دیدی کلان نسیت به رفع مشکلات حاشیه شهرو ایجاد درآمد پایدارگام بردارد. فعالیت ها و اقدامات شهرداریها باید بر مبنای مطالعه و توسعه پایدار صورت گیرد و درآمدزایی شرط اصلی توسعه است و مدیریت شهری باید با جلب اعتماد بخش خصوصی در راستای درآمدزایی گام بردارد.

منبع

1. قربانی، رسول، اصول و مبانی برنامه ریزی شهری، 1396
2. خلاصه ای از گزارشات برگرفته از اینترنت
3. روزنامه کیهان،  فروردین 1396